Toezichthouder AP formeel in gebreke gesteld in algoritmezaak BPM

Arnhem, 9 augustus 2026

Twee keer in tien dagen vernietigde de rechtbank Den Haag deze zomer een overheidsbesluit omdat de overheid niet uitlegde welke rol een algoritme speelde. En de toezichthouder die hierop moet toezien, de Autoriteit Persoonsgegevens? Die beslist in onze eigen algoritmezaak al ruim een maand na het verstrijken van de wettelijke termijn helemaal niets. Vandaag hebben wij de AP daarom formeel in gebreke gesteld. De Europese Commissie is dezelfde dag geinformeerd.

Wat de rechter deze zomer besliste

Op 7 augustus vernietigde de rechtbank een besluit van de minister van Asiel en Migratie omdat die geen inzicht wilde geven in de werking van het algoritme CaseMatcher. De kern: wie stelt dat een algoritme niet is gebruikt, moet dat met stukken onderbouwen, en wie de wegingsfactoren geheim houdt, levert daarmee zelf een vernietigingsgrond. Wij schreven er eerder over.

Tien dagen daarvoor, op 29 juli, oordeelde dezelfde rechtbank al over het visumalgoritme van Buitenlandse Zaken. Die uitspraak is onherroepelijk, er staat geen hoger beroep tegen open, en zij snijdt dieper dan zij op het eerste gezicht lijkt:

“Het motiveringsbeginsel vereist dat de motivering het bestreden besluit moet kunnen dragen. Dat houdt onder meer in dat het besluit en hoe het bestuursorgaan tot dat besluit is gekomen controleerbaar en inzichtelijk moet zijn.” (rechtsoverweging 15)

De rechtbank voegde daaraan toe dat de overheid het gebruik van een algoritme in het besluit zelf moet uitleggen, ook als dat algoritme de uitkomst niet heeft beinvloed. En het ministerie ontkwam alleen aan vernietiging van de uitkomst omdat het volledige openheid gaf: beslisboom, wegingsmodel, extern biasonderzoek, mensenrechtentoets, en zelfs de concrete score van de aanvraag. Dat is de lat.

Nieuw is die lat overigens niet. De Hoge Raad, belastingkamer, legde haar al in 2018 neer: bij een geautomatiseerd tot stand gekomen besluit moet het bestuursorgaan zorgen voor inzichtelijkheid en controleerbaarheid, anders staat de burger tegenover een black box en ontstaat een ongelijkwaardige procespositie.

Leg die lat naast BPM Wegenrisico’s

Sinds 1 januari 2023 selecteert het instrument BPM Wegenrisico’s aangiften geautomatiseerd en voert ze op in de naheffingsworkflow. Vergelijk met wat de rechter eist:

• Geen enkele naheffing vermeldt dat er een algoritme achter de selectie zit.
• De weegregels worden blijkens de eigen Woo-stukken van de Belastingdienst bewust “dynamisch” en “onvoorspelbaar naar de markt” gehouden.
• Een DPIA of mensenrechtentoets is er niet; het veld in het Algoritmeregister is leeg.
• De selectiecriteria zijn in de interne behandelinstructie integraal zwartgelakt.

Alles wat Buitenlandse Zaken wel kon overleggen, ontbreekt hier. Geen gradueel verschil. Een principieel verschil.

Staat in uw brief dat u een “onjuiste aangifte” heeft gedaan? Dit zit erachter

Steeds meer brieven van de Belastingdienst melden de ontvanger dat sprake is van een “onjuiste aangifte”. Wat er niet bij staat: in de interne behandelinstructie heet deze categorie “kennelijk onjuist”, en die wordt daar omschreven als “opzettelijk foutieve aangifte doen (bewust)”, met de aantekening dat “wettelijk gezien ook een boete kan worden opgelegd”. De criteria op grond waarvan een aangifte dit etiket krijgt? Zwartgelakt.

Lees dat nog eens. In de brief staat neutraal “onjuist”, maar intern bent u ingedeeld in een categorie die per definitie opzet veronderstelt, met boetedreiging, op basis van regels die geheim zijn, en die brief valt op de mat voordat u een woord heeft kunnen zeggen. Precies het soort geautomatiseerd, belastend oordeel waarvoor de rechter deze zomer inzichtelijkheid eist. En hoe zwaarder het verwijt, hoe zwaarder die plicht weegt.

En de toezichthouder? Vandaag in gebreke gesteld

Over precies dit instrument dienden wij op 4 mei 2025 namens een gedupeerde autohandelaar een klacht in bij de AP. Op 14 april 2026 besloot de AP geen individueel onderzoek te doen en de klacht als “signaal” mee te nemen in een verbetertraject dat tot eind 2027 loopt. Daartegen maakten wij op 23 april bezwaar, met elf gronden.

De wettelijke beslistermijn verstreek op 7 juli 2026. Sindsdien: stilte. Geen beslissing, geen verdaging, zelfs niet het zaaknummer dat de AP in haar eigen ontvangstbevestiging toezegde. Op haar website meldt de AP dat de afdeling Bezwaar onderbezet is. Dat zal, maar de wet kent geen uitzondering voor onderbezetting.

Daarom is de AP vandaag formeel in gebreke gesteld. Beslist zij niet binnen twee weken, dan verbeurt zij van rechtswege een dwangsom en stappen wij naar de bestuursrechter wegens niet tijdig beslissen. In hetzelfde stuk kreeg de AP de twee uitspraken van deze zomer op haar bureau, met het verzoek ze bij de beslissing te betrekken. De toezichthouder die moet waken over geautomatiseerde besluitvorming, wordt nu zelf langs de maatstaf van de rechter gelegd.

En het blijft niet bij Nederland: de Europese Commissie (DG TAXUD), waar een klacht over de Nederlandse BPM-handhavingspraktijk in behandeling is, is vandaag over al deze ontwikkelingen geinformeerd.

Wat kunt u doen?

Heeft u na 1 januari 2023 een naheffing BPM ontvangen na een aangifte met taxatierapport, of een brief waarin uw aangifte als “onjuist” wordt aangemerkt? Dan is de kans reeel dat daar geautomatiseerde selectie achter zit die nergens in het besluit staat. De rechtspraak van deze zomer geeft concrete handvatten om daar in bezwaar en beroep vragen over te stellen die het bestuursorgaan moet beantwoorden.

Kanttekening: tegen de uitspraak van 7 augustus 2026 staat hoger beroep open bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State; de termijn daarvoor loopt op het moment van publicatie nog. Tegen de uitspraak van 29 juli 2026 staat geen hoger beroep of verzet open; die is onherroepelijk. Wij volgen de status en werken dit artikel bij zodra daarover duidelijkheid is.

Bronnen: Rb. Den Haag 7 augustus 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:22096; Rb. Den Haag 29 juli 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:21628; HR 17 augustus 2018, ECLI:NL:HR:2018:1316; Woo-documenten Belastingdienst 346537, 334001, 334010, 346407 (openbaar via Woo-besluiten van 25 april en 29 augustus 2025); Algoritmeregister publicatie 75246482.

S-TAX Auto-Taxaties
Deurnestraat 15, 6843 PM Arnhem
info@s-tax.nl · 06 5435 0254 · www.s-tax.nl

Een S-TAX-taxatie wordt opgesteld conform artikel 110 VWEU en de geldende wet- en regelgeving. S-TAX blijft als onafhankelijk taxatiebureau buiten bezwaar- en beroepsprocedures; de Woo- en AP-procedures over BPM Wegenrisico’s zijn een zelfstandig initiatief van Stichting ROTA.